Srebrna Góra

Srebrna Góra – niezwykle malowniczo położona wieś (dawniej miasto) na granicy gór Sowich i Bardzkich. Ciągnie się na długości 3 km. w stromej Srebrnej Dolinie, wzdłuż widokowej szosy z Ząbkowic Śląskich do Nowej Rudy, wspinającej się serpentynami na Przełęcz Srebrną, szosa ta bywa wykorzystywana jako odcinek specjalny w rajdach samochodowych. Dolne zabudowania leżą na wysokości ok. 360-370 m. przy zlikwidowanej linii kolejowej, gdzie graniczą z zabudowaniami Budzowa, a górne sięgają po Przełęcz Srebrną 586 m. W obręb miejscowości wchodzą też rozległe fortyfikacje na Warownej Górze i Ostrogu. Srebrna Góra jest bardzo atrakcyjna krajoznawczo i krajobrazowo a z wielu punktów roztaczają się piękne widoki na okolicę i Przedgórze Sudeckie. Dzieje Srebrnej Góry są bogate, chociaż miejscowość powstała nieco później niż okoliczne wsie. Jej powstanie jest ściśle związane z górnictwem. Nie wiadomo dokładnie, od kiedy były znane złoża rud ołowiu i srebra, ale istnieją zapiski o znajdowaniu kulek galeny już bardzo dawno. Pierwsza znana wzmianka mówi o „górze srebra”. Znajdowała się ona na terenie sąsiedniego Budzowa,, który w 1331 r. książę ziębicki Bolko II sprzedał wraz z tą górą. Wiedziano już wcześniej o występowaniu tu srebra, a wspomniano też o złocie, co nie znalazło później potwierdzenia. Przyjmuje się również, że ks. Bolko II wydał wówczas pierwszy przywilej górniczy dla Srebrnej Góry. Rozwój górnictwa nastąpił jednak nieco później. Dopiero ok. 1370 r. powstała tu pierwsza osada górnicza założona przez gwarków ze Złotego Stoku i przybyszy z Miśni. Próby wydobycia galeny okazały się zachęcające, zawierała ona sporo srebra. Górnictwo rozwijało się przyciągając nowych inwestorów. W 1419 r. tereny leśne koło Srebrnej Góry, wraz z przywilejem na roboty górnicze zakupił klasztor cystersów z Henrykowa, ale wybuch wojen husyckich spowodował upadek tutejszego górnictwa a sama osada została zniszczona. Przez dłuższy czas osada i dawne sztolnie stały opuszczone. Próby eksploatacji podjęło dopiero w 1454 r. gwarectwo utworzone przez mieszczan z Kłodzka, Barda, Ząbkowic Śl. I innych miast śląskich. W tym samym roku klasztor henrykowski potwierdził swój przywilej górniczy. W 1459 r. drugie gwarectwo założyli kupcy krakowscy, a w 1493 r. cystersi sprzedali swoje tereny Pogrellom. Roboty górnicze rozwijały się pomyślnie, a ich apogeum przypadło na 1 połowę XVI w. W 1527 r. utworzono nowe, duże gwarectwo, którego udziałowcami byli m. in. ks. Legnicki Fryderyk oraz kupcy wrocławscy i drezdeńscy. Roboty też prowadził na własnym terenie Książę Ziębicki Karol, który ok. 1530 zbudował duży kunszt wodny dla odwodnienia sztolni.

Mimo pomyślnego rozwoju wydobycia rudy, nigdy nie doszło do jej przerobu na miejscu. Najbliższą hutą wytapiającą srebrnogórską rudę był Złoty Stok, dokąd wożono ja wozami konnymi. Świadczy to jednak, iż kopalnie srebrnogórskie nie były zbyt wydajne. Szacuje się, że w najlepszym okresie wydobywano tu ok. 50 t. rudy, z której uzyskiwano do 30 kg srebra rocznie. Aby zapobiec wożeniu rudy i rozwinąć roboty górnicze ks. ziębicko-oleśnicki Joachim Podiebradowicz nadał Srebrnej Górze w 1536 r. prawa wolnego miasta górniczego, a w 1540 r. miasto otrzymało herb. Roboty górnicze nie miały jednak dużego zasięgu, jak w innych sudeckich ośrodkach. Nie powstała też huta. Wykonano jednak kilka sztolni o łączne długości kilkuset m, czynne były też urządzenia odwadniające. Po śmierci ostatniego z Podiebradowiczów ks. Karola Krzysztofa w 1569 r. Srebrna Góra przeszła na własność korony czeskiej i w 1577 r. została wyłączona z ks. ziębickiego jako królewszczyzna. W 1584 r. właścicielem miasta i kopalń został ks. von Rosenberg, posiadający również Złoty Stok.Dalsze dzieje obu tych górniczych miast są ze sobą powiązane. Miasto rozwijało się już jako ośrodek protestancki. W 1542r. wzniesiono kościół ewangelicki, natomiast miejscowi katolicy należeli do parafii w Budzowie, bowiem Srebrna Góra nie posiadała wówczas jeszcze kościoła katolickiego. Natomiast w 1593 r. powstała tu szkoła ewangelicka.

W 1600 r. ks. Peter Wock von Rosenberg sprzedał Srebrną Górę ks. brzesko-legnickiemu Joachimowi Fryderykowi. Wówczas to miasto stało się enklawą ks. brzesko-legnickiego na obszarze ks. ziębickiego. Taki stan utrzymywał się do śmierci ostatniego Piasta brzesko-legnickiego, ks. Jerzego Wilhelma w 1675 r. Na początku XVII w., w latach 1604-07, dochodziło do buntów chłopów w okolicy miasta. Pomyślny rozwój miasta i górnictwa przerwała wojna 30-letnia. Srebrna Góra została poważnie zniszczona, szczególne w 1633 r., gdy na Przełęczy Srebrnej ks. Albrecht założył obóz warowny. W następnych latach jeszcze kilkakrotnie wojska walczących stron łupiły miasto. Przyczyniło się to do upadku górnictwa srebra tym bardziej, że miejscowe złoża stawały się coraz uboższe. Po zakończeniu wojny 30-letniej miasto było zrujnowane. Pozostało zaledwie 6 górników. Dlatego też jeż w 1644 r. ks. brzesko-legnicki Jerzy Rudolf potwierdził Srebrnej Górze prawa miasta górniczego. Jednak górnictwo nie odrodziło się już nigdy na poprzednią skalę. Na przeszkodzie stanęło wyczerpanie się złóż. W 1675 r. Srebrna Góra stała się ponownie miastem królewskim, przechodząc na rzecz korony czeskiej, jako własność cesarzy austriackich. Spowodowało to m.in. przejęcie w latach 1685-1707 kościoła protestanckiego przez katolików i oddanie go w opiekę cystersom z Henrykowa aż do 1810 r. w 1696 r. miasto ponownie zniszczył wielki pożar, po którym odbudowało się już z trudem. Nastąpiły też próby reaktywowania górnictwa. Podjął je, działający też w Złotym Stoku, von Schärffenberg na podstawie przywileju cesarskiego z 1713 r. Po nim, ok.1730 r. prace prowadził Samuel Jagwitz, powołując gwarectwo, ale również bez powodzenia. Cesarz Karol IV jeszcze w 1733 potwierdził Srebrnej Górze po raz kolejny prawa miasta górniczego.

Ostateczny kres górnictwa w Srebrnej Górze położyły wojny śląskie, w wyniku, których Śląsk przeszedł do Prus, chociaż jeszcze w 1756 r. próbowano podjąć eksploatację starych sztolni. Po okresie świetności górnictwa pozostały jedynie sztolnie. Było ich, co najmniej kilka, zgrupowanych w zboczach Srebrnej Doliny i doliny Chłopiny (wszystkie wydrążone w masywie Warownej Góry). Upadek górnictwa i wprowadzenie rządów pruskich spowodowały daleko idące zmiany wśród mieszkańców. Górników zastąpili rzemieślnicy, głównie tkacze, bowiem w Srebrnej górze (podobnie jak w całym regionie) rozwinęło się tkactwo, najpierw lniane, później bawełniane. Najistotniejsze zmiany, które zaciążyły na całej dalszej historii miasta, przyniosła decyzja króla pruskiego Fryderyka II wzniesienia nad Srebrną Górą twierdzy, która stanowiła ważne ogniwo w łańcuchu fortec zabezpieczających południową granicę Śląska od strony Austrii.

Budowa twierdzy wycisnęła niezatarte piętno na mieście. Pierwszy projekt wykonał włoski inż.. Pinto (być może przy współudziale Holendra Walrave), ale nie został on przyjęty. Kolejny wykonał w 1764 r. płk. Regeden. Na podstawie tego projektu i pod jego kierunkiem powstało w latach 1765-77 zostały zrealizowaneogromne założenia obronne, obejmujące znaczny obszar Gór Sowich, Bardzkich i Przedgórza Sudeckiego. Główna twierdza, złożona z Donjonu i otaczających go fortów, baterii, bastionów oraz innych dzieł obronnych, została założona na 4 wzniesieniach głównego grzbietu Gór Sowich: Warownej Górze, Chochole Małym, Chochole Dużym i Stawnej. Natomiast na Ostrogu w Górach Bardzkich, po drugiej stronie Przełęczy Srebrnej, powstało samodzielne dzieło obronne w postaci potężnego fortu. Oprócz tych fortyfikacji na Przedgórzu Sudeckim i w Górach Bardzkich, poczynając od Barda poprzez Masyw Grochowej założono pierścień zewnętrzny, złożony z różnej wielkości fortów przesłonowych. W drugą stronę podobny łańcuch poprowadzono w kierunku Kłodzka, aby zapewnić łączność z tamtejszą twierdzą. Prace rozpoczęto od wzniesienia centralnego Donjonu i sąsiedniego fortu Ostróg, ryglujących Przełęcz Srebrną. Całość prac pochłonęła kolosalne wydatki zamknięte kwotą 1 668 000 talarów. Część tych kosztów ściągnięto z ludności Śląska w postaci dodatkowych podatków. Przy budowie zatrudniano większość mieszkańców Srebrnej Góry oraz wielu sprowadzonych z różnych stron robotników i specjalistów. W szczytowym okresie pracowało przy obiektach twierdzy 4000 ludzi. Szczególnie cierpiała okoliczna ludność wiejska zatrudniona przy budowie, transporcie materiałów i poddawana rygorom wojskowym obowiązującym w obrębie twierdzy i jej okolicy. Dlatego też budowę nazwano powszechnie „dopustem srebrnogórskim”. Trzeba jednak przyznać, że budowa wpłynęła aktywizująco na rozwój miasteczka. W 1747 roku w Srebrnej Górze były 2 kościoły i 161 budynków. Natomiast w 1782 roku były 2 kościoły, (katolicki i ewangelicki), szkoła, szpital, 165 domów i koszary. Pracowało 133 rzemieślników, w tym 30 płócienników oraz 8 kupców i kramarzy a w mieście odbywały się 4 jarmarki rocznie. Po zakończenie budowy twierdzy uzbrojono ją i obsadzono garnizonem liczącym 137 oficerów 2386 żołnierzy. Twierdza była dobrze przygotowana do działań bojowych, chociaż zarzucano jej, że jest przestarzała i niezbyt fortunnie usytuowana. W 1800 roku zwiedził ją John Quincy Adams ówczesny ambasador stanów Zjednoczonych Ameryki w Berlinie, a późniejszy prezydent USA.

Przydatność twierdzy została poddana próbie podczas wojen napoleońskich. W 1807 roku w okolicy Srebrnej Góry toczyły się uporczywe potyczki i działaniabojowe mające na celu wyparcie prusaków ze Śląska i Ziemi Kłodzkiej. W czerwcu skoncentrowały się w bezpośrednim sąsiedztwie Srebrnej Góry. Wojskami pruskimi, częściowo zamkniętymi w Srebrnej Górze, częściowo w Kłodzku dowodził gen. hr. von Götzen a wojskami francuskimi ks. Hieronim Bonaparte. W walkach po stronie francuskiej brali także udział polscy ułani Legii Nadwiślańskiej. 28. VI. 1807 zdobyto miasto, które przy okazji prawie całkowicie zniszczono i przystąpiono do oblężenia twierdzy, ale dalsze działania przerwał rozejm przed zawarciem pokoju tylżyckiego. Ponieważ twierdza nie została faktycznie zdobyta, bowiem szturm przerwano w wyniku zawieszenia broni, pozwoliło to na zyskanie przez nią famy niezdobytej fortecy i miana „Śląskiego Gibraltaru”, które często przewijało się w XIX wiecznych opisach. Twierdzę ponownie postawiono w stan gotowości bojowej w 1813 roku. Przeprowadzono wówczas modernizacje zewnętrznego pasa fortów według projektu gen. hr. A. von Gneisenau, ale działania wojenne ominęły tym razem Srebrną Górę. Po wojnach napoleońskich twierdza srebrnogórska zaczęła się cieszyć dużym zainteresowaniem ze strony turystów, szczególnie kuracjuszy, licznie napływających do Kłodzkich uzdrowisk. Coraz częściej kierowali się do Srebrnej Góry, aby zobaczyć sławną twierdzę, która oparła się wojskom napoleońskim. Pomimo poważnych zniszczeń w 1807 roku miasto odbudowało się stosunkowo szybko. W 1821 roku było tu 200 budynków, z czego 161 prywatnych (pozostałe w większości należały do wojska) działało też 6 potażarni. Ludność miasta była w połowie katolicka, w połowie protestancka. Istniały 2 kościoły i szkoła z 2 nauczycielami, 3 szynki, a działało 61 rzemieślników, wśród nich 4 płócienników i 3 pończoszników. Widać więc, że zniszczenia wojenne poważnie odbiły się na stanie posiadania i liczbie mieszkańców. W 1840 roku miasto liczyło 151 budynków. Była tu filia urzędu celnego w Międzylesiu, urząd pocztowy, 2 kościoły (katolicki i ewangelicki), ratusz, szpital z 12 łóżkami, apteka, browar, 2 gorzelnie, 7 zajazdów, 10 szynków, a wśród mieszkańców było 98 rzemieślników, 15 kupców, 22 kramarzy. Jednak największe piętno w mieście wyciskała twierdza i jej garnizon. W 1843 roku blisko 28% mieszkańców stanowili wojskowi. Twierdza traciła znaczenie militarne, wobec czego po 1830 roku częściowo zamieniono ją w więzienie, w którym w latach 1830-46 trzymano więźniów politycznych. W 1844 roku żołnierze z twierdzy tłumili powstanie tkaczy w rejonie Pieszyc. Po raz ostatni twierdzę postawiono w stan

gotowości bojowej w 1866 roku przed wojną z Austrią, ale już w roku 1867 rozbrojono ją, utrzymując jedynie garnizon i więzienie, a Donjon wykorzystywano jako poligon artyleryjski. Pomimo odbudowy po zniszczeniach wojennych Srebrna Góra nie rozwijała się i z trudem egzystowała. Doszło do tego, że w XIX wieku okresowo nawet utraciła prawa miejskie. Istniały tu zajazdy i gospody przyjmujące podróżnych. W 1872 założono pierwszy większy zakład przemysłowy. Była to wytwórnia zegarów wieżowych. Po powstaniu GGV utworzono tu jego sekcję, która zajęła się znakowaniem szlaków i udostępnieniem twierdzy. Wstęp do twierdzy był płatny, a oprowadzał po niej weteran wojny francusko – pruskiej. Działał również oddział EGV. Na Przełęczy Srebrnej wkrótce również powstały pierwsze gospody dla wędrowców przybywających od strony Barda i Nowej Rudy. W drugiej połowie XIX wieku Srebrną Górę uważano nawet za uzdrowisko klimatyczne.

Kolejnym etapem rozwoju miasteczka i przyczyną wzrostu jego popularności stało się doprowadzenie do Srebrnej Góry linii kolejowych: w 1903 roku z Dzierżoniowa i w 1908 roku z Ząbkowic Śląskich, jednak największą atrakcją stało się uruchomienie w 1906 roku kolejki zębatej ze Srebrnej Góry do Woliborza gdzie łączyła się z linią do Ścinawki Średniej. Powstała w ten sposób kolejka sowiogórska łącząca Dzierżoniów ze Ścinawką Średnią. Odcinek kolejki zębatej ze Srebrnej Góry na Przełęcz Srebrną pokonujący ok. 200 m różnicy wzniesień stał się swoistą atrakcją turystyczną, a równocześnie udostępniał rejon twierdzy i grzbietu obu pasm górskich. W okresie międzywojennym Srebrna Góra była dobrze zagospodarowanym letniskiem, przystosowanym do przyjmowania licznych gości. W mieście był wodociąg, kanalizacja i oświetlenie elektryczne. Czynne były 4 hoteliki, a od 1913 roku istniało w forcie Ostróg, duże, wzorcowe schronisko młodzieżowe o 126 miejscach. Srebrna Góra stała się popularna w zimie. Z Ostrogu prowadził tor saneczkowy, drugi z Chochoła Małego doliną Chłopiny, gdzie znajdowały się polecane tereny narciarskie. Była też skocznia narciarska o punkcie krytycznym 30 m. Za najbardziej malowniczy zakątek, bardzo chętnie odwiedzany o każdej porze roku, uchodziła dolina Chłopiny, dziś zupełnie zapomniana. W latach 1894-1945 ukazywała się w Srebrnej Górze gazeta „Silberberger Staadtblatt”.Tragicznie w dziejach miasta zapisał się okres II wojny światowej. Już w połowie grudnia 1939 roku w Ostrogu zorganizowano specjalny,karny obóz – Oflag VIIIB (Straflag VIIIB) dla oficerów polskich, których uważano za szczególnie niebezpiecznych, bowiem próbowali już ucieczek z innych obozów lub zdaniem Niemców, wymagali specjalnego strzeżenia. Później jeńców ulokowano też w Forcie Rogowym, a wreszcie i w Donjonie. Obóz nie był liczny, ale pilnie strzeżony i o zaostrzonym rygorze. Przebywało w nim ok. 170 oficerów oraz ok. 120 podoficerów i szeregowców – ordynansów. Pomimo zaostrzonych rygorów w nocy z 5 na 6 maja 1940 roku zbiegło z Fortu Rogowego 10 oficerów. Siedmiu z nich ujęto, ale trzem udało się przedostać do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. W listopadzie 1940 roku obóz uzyskał status normalnego oflagu, a 1 IX 1941 został zlikwidowany, chociaż jeńcy przebywali w nim jeszcze do grudnia, ale w coraz mniejszej liczbie, w miarę przenoszenia do innych obozów. W końcu 1941 roku w Srebrnej Górze zorganizowano obóz jeniecki stalag 367, w którym początkowo przebywali jeńcy polscy, ale wkrótce zastąpili ich Belgowie, a od 1942 roku kierowano tu Francuzów i Greków. Obóz mieścił się w dolnej części miasta, koło stacji kolejowej, na terenie fabryki oraz dawnej cegielni. Łącznie przewinęło się przez niego około 500 jeńców wojennych. Od lutego 1942 roku w Srebrnej Górze zorganizowano obóz jeńców radzieckich, których trzymano w barakach na terenie fabryki oraz w Ostrogu. Jeńców tych zatrudniano w miejscowych zakładach i okolicznych majątkach ziemskich. Od wiosny 1944 w twierdzy głównej mieścił się obóz jeńców fińskich. W końcu czerwca zorganizowali oni bunt i opanowali część twierdzy, ale po krótkim czasie musieli się poddać. Po rozbrojeniu wszystkich rozstrzelano. Obóz ten mieścił się w Forcie Wysuniętym.Zmiany nastąpiły dopiero po 1966 roku, gdy twierdzą zainteresowali się harcerze z Chorągwi Dolnośląskiej. Przystąpili do intensywnego zagospodarowania Srebrnej Góry, a próbie aktywizacji miejscowości nadali charakter ogólnopolskiej „Akcji Srebrna Góra” na wzór Bieszczadów i Fromborka. W Forcie Rogowym (przemianowanym na Fort Harcerz) zorganizowano obozowisko dla grup porządkujących i remontujących poszczególne forty. Wkrótce młodzież ze szkół górniczych podjęła podobną akcję na Ostrogu. W Donjonie zgromadzono różnego typu działa, ponieważ projektowano utworzenie Muzeum Broni Ciężkiej WP. Jednak już po kilku latach tempo akcji osłabło a zakres prac remontowych i adaptacyjnych przekroczył możliwości fizyczne i finansowe harcerzy. Dodatkową przyczyna niepowodzenia była też reforma administracyjna kraju, w wyniku której prowadzenie akcji przekazano Chorągwi Wałbrzyskiej, która nie wykazała dostatecznego zainteresowania nią. Nadal jednak w Forcie Rogowym i na Ostrogu biwakują co roku obozy harcerskie. Po śmiertelnym wypadku w 1983 roku, w którym zginął przygodny poszukiwacz wrażeń, znacznie utrudniono dostęp do twierdzy zamykając wejścia i ograniczając możliwości jej zwiedzania.

Mimo akcji harcerskiej Srebrna Góra prawie nie rozwijała się. W 1972 zlikwidowano nawet miejscową parafię, przyłączając ją ponownie do parafii w Budzowie. Jednak akcja harcerzy spopularyzowała miejscowość. Zaczęto lokalizować zakładowe ośrodki wczasowe i kolonijne. Pojawiła się też otwarta baza noclegowa m.in. zaadaptowano dawny kościół ewangelicki na hotel, zbudowano 2 zajazdy, powstał OSiR, który zagospodarował duży akwen wodny, wreszcie uruchomiono wyciąg narciarski. Pojawiły się nowe budynki mieszkalne, rozwinął się nieco miejscowy przemysł bazujący na dawnych fabryczkach. Powstało Towarzystwo Przyjaciół Srebrnej Góry, ale nie przejawiło dotychczas większej działalności. Pewną przeszkodą w rozwoju Srebrnej Góry jako miejscowości turystycznej stała się likwidacja w latach 1974-77 linii kolejowych z Dzierżoniowa i Ząbkowic Śląskich, tę drugą zawieszono w 1980 roku, a potem nawet rozebrano tory. W różnych planach zagospodarowania turystycznego i przestrzennego Srebrna Góra miała pełnić funkcję centrum wczasowo-turystycznego, jednak żaden z tych planów nie doczekał się realizacji. Znaczną pomocą w aktywacji miejscowości byłoby przywrócenie Srebrnej Górze praw miejskich, ale pociągnęłoby to spore nakłady.

Po roku 1945 Srebrna Góra znacznie podupadła, utraciła prawa miejskie, stając się wsią i to nawet nie gromadzką. Zlikwidowano kolejkę zębatą, nie odrodziła się początkowo funkcja letniskowa. Nie wznowiły działalności hoteliki i pensjonaty. Znacznie zmalała liczba mieszkańców. Zaraz po wojnie próbowano utworzyć ośrodek szkolenia szybowcowego, ale okazało się, że warunki termalne nie są odpowiednie. Uruchomiono część drobnych zakładów przemysłowych, ale miejscowość przez wiele lat wegetowała, a jej zabudowa popadała w ruinę. Dopiero w połowie lat 50-tych PTTK uruchomiło schronisko turystyczne w willi pod inwestycyjne na infrastrukturę.

Pomimo tak trudnych losów Srebrna Góra cały czas pozostaje miejscowością turystyczną i nawet się rozwija. Sytuacja ludności ustabilizowała się, ale miejscowości brak jakiegoś wyraźnego impulsu rozwojowego, chociaż coraz wyraźniej dominuje funkcja turystyczna szczególnie w obecnym okresie wysokiego bezrobocia.

2 odpowiedzi na „Srebrna Góra

  1. Agnieszka pisze:

    Pozdrowienia ze Srebrnego Miasta – Olkusza! Srebrna Góra i jej okolice to naprawdę niezwykle ciekawe miejsce. Warte odwiedzenia i bliższego poznania. Ja na pewno tu przyjadę.

  2. egon emeryt pisze:

    Byłem na obozie harcerskim w Srebrnej Górze w 1984 r. Było super !!! Ech szkoda że te lata się nie wrócą !!!! Może kiedyś jeszcze odwiedzę te strony jeśli zdrowie pozwoli .
    Pozdrawiam Bogusław

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>